Στην δουλειά μου πολλές φορές έχω χρησιμοποιήσει ιστορίες (μύθο, παραμύθι) για να παρομοιάσω ή να δώσω επανατροφοδότηση στον πελάτη, με έναν τρόπο βασισμένο στην ψυχοθεραπεία Gestalt, όπου θα άφηνε στον ίδιο την ευθύνη να συνδέσει και να προχωρήσει.

Tο ρήμα «αφηγούμαι» υπονοεί την ύπαρξη ενός ομιλητή και ενός ή και περισσοτέρων ακροατών. Η αφήγηση, επομένως είναι μία μορφή επικοινωνίας.

Η ιστορία της αφήγησης είναι τόσο μακρινή όσο και η ιστορία του ανθρώπινου λόγου. Όλοι έχουμε δει σε εικόνες, στην τηλεόραση ή στον κινηματογράφο, αλλά και έχουμε διαβάσει για τον άνθρωπο των σπηλαίων, τον homo sapiens που γύρω από την φωτιά ετοίμαζε την τροφή του και διηγιόταν ιστορίες στους ανθρώπους της φυλής του για την εύρεσή της. Οι ιστορίες για την εύρεση της τροφής έδωσαν την θέση τους στις ιστορίες για τα φυσικά φαινόμενα: τη βροχή, τον ήλιο, τον άνεμο, την θάλασσα, τις εποχές. Ο homo sapiens έδωσε τη θέση του στον homo narrans (αφηγητή), ο οποίος επινοούσε ιστορίες ηρωικές, ερωτικές και φιλοσοφικές σαν έναν τρόπο δημιουργίας σχέσεων με τη φύση, με τους ανθρώπους της φυλής, με τον εαυτό του. Αυτές οι διηγήσεις συναποτέλεσαν διαμέσου των χιλιετιών, την προφορική παράδοση των λαών.

«Οι αρχαίες ιστορίες μεταδίδονται από στόμα σε στόμα, μερικές μοιάζουν με περιπλανώμενα αλητάκια που αλλάζουν αλλά παραμένουν ίδια, βρίσκοντας τρόπους να προσαρμόζονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα.»  Alide Gersie

Την σημασία όμως της αφήγησης τόνισε και καθόρισε ο Αριστοτέλης (384-322π.Χ). Ο Αριστοτέλης, στην Ποιητική του έβλεπε το δράμα σαν έναν ζωντανό οργανισμό όπου τα μέρη του (γεγονότα, επεισόδια, πράξεις), δεν αποτελούν απλώς άθροισμα, αλλά ένα ενιαίο όλο με αρχή, μέση, τέλος.

Ο Αριστοτέλης τόνισε ακόμη και την σημασία της ψυχολογικής ταύτισης των θεατών με τα δρώμενα του μύθου, θεωρώντας την ως απαραίτητη προϋπόθεση του έργου, ώστε ο θεατής ταυτιζόμενος με τον κεντρικό ήρωα ή με μια κατάσταση να μπορεί να βιώσει το λυτρωτικό συναίσθημα της κάθαρσης, αφού όμως πρώτα ζήσει τον πόνο, τον φόβο και τις λύπες του. Κάτι λοιπόν που πηγαίνει στραβά ζητά την αλλαγή. Παρόλο αυτά, η αλλαγή δεν έρχεται με την μορφή συμβουλών ή εξηγήσεων στον ήρωα. Η ιστορία ξεκινά από την εμπειρία του ήρωα να γεφυρώσει χάσματα, να ανακαλύψει, να προχωρήσει λύνοντας μόνος του τα προσωπικά του προβλήματα. Το «αφηγηματικό τόξο» του Αριστοτέλη είναι η αρχή, το μέσο και το τέλος στη πλοκή της περιπέτειας.

Τα πρώτα θεραπευτικά κέντρα, τα Ασκληπιεία μεταξύ των οποίων και της Κω, όπου γεννήθηκε ο πατέρας της ιατρικής ο Ιπποκράτης, ακολουθούσαν μια τελετουργία προετοιμασίας των ασθενών  :

  1. Ο ασθενής ερχόταν με δική του ευθύνη επιζητώντας θεραπεία.
  2. Στο άδυτο (στοά με κίονες) ο ασθενής συζητούσε με τον γιατρό, έκανε ηλιοθεραπεία και χαλάρωνε.
  3. Στην συνέχεια ο ασθενής άκουγε μουσική (μουσικοθεραπεία). (Φανταστείτε μία ορχήστρα με άρπες και λύρες).
  4. Ακολουθούσε διάβασμα, ένα είδος σύγχρονης βιβλιοθεραπείας.
  5. Το θέατρο θεωρούνταν βασικό μέσο θεραπείας και μάλιστα ο γιατρός επέλεγε το θεατρικό έργο, γνωρίζοντας την ιστορία του ασθενή, ώστε να ταυτιστεί ο ασθενής με τους ήρωες. Το στοιχείο της θρησκείας στο έργο υπερίσχυε την πίστη του θεατή και για τον λόγο αυτό θεωρούνταν βασικό.
  6. Η νηστεία ή η υγιεινή διατροφή και κυρίως η προσευχή ολοκλήρωναν την θεραπεία. 

Με αυτό τον τρόπο εισάγεται στην θεραπεία, η τέχνη, με την μορφή του δράματος, της μουσικής και της αφήγησης.

Στην νεότερη Ελλάδα, οι αφηγητές ήταν κατεξοχήν ερασιτέχνες. Συναντούμε όμως και ορισμένους επαγγελματίες που τους ναυτολογούσαν για να ψυχαγωγούν τους ναυτικούς με τις ιστορίες τους. Με αυτό τον τρόπο γινόταν και η ανταλλαγή των μύθων από άλλες χώρες, όπου έπιαναν λιμάνι. Ο αφηγητής μπορούσε να μάθει ιστορίες και να τις διηγηθεί στη διάρκεια του ταξιδιού. Το κύριο προσόν του αφηγητή ήταν η κλίση του στην μυθοπλασία και η καλή του μνήμη (βασικός παράγοντας για την μεταβίβαση της προφορικής παράδοσης).

Η αφήγηση ήταν ένα κοινωνικό γεγονός στην Ελλάδα ως τις αρχές του περασμένου αιώνα και κατείχε την πρώτη θέση στις συγκεντρώσεις των ανθρώπων στα σπίτια, στη βρύση του χωριού, στον φούρνο. Οι παραμυθάδες ήταν πρόσωπα που έχαιραν εκτίμησης, τόσο για την φαντασία τους και την μυθοπλαστική τους ικανότητα, όσο και για το ότι μπορούσαν να ψυχαγωγούν με τις ώρες. Κατά την διάρκεια της αφήγησης, ο παραμυθάς χρησιμοποιούσε όλο του το σώμα, το ύφος του ήταν δραματικό, ειρωνικό, μυστηριώδες ή χιουμοριστικό ανάλογα με την ιστορία που διηγούνταν. Το παραμύθι με αυτό τον τρόπο ήταν ένα θεατρικό δρώμενο.

Τι έγινε όμως έξω από την Ελλάδα;

Οι παραμυθάδες σε όλο πλάτος της γης επιτελούσαν όχι μόνο κοινωνικό έργο, παρέχοντας διασκέδαση και εμπλουτίζοντας την ζωή των συνανθρώπων τους, αλλά παρείχαν και αγωγή ψυχής.

Στην Ανατολή συναντάμε πλούσια προφορική παράδοση. Σε εκείνα τα μέρη, τα γεμάτα μυστήριο και γνώση, ο σοφός καθόταν σε χώρους απ’ όπου οι περαστικοί μπορούσαν να ακούσουν τις ιστορίες του. Γνωστός Παραμυθάς της Ανατολής υπήρξε ο Νασρεντίν Χότζα (κάποιοι υποστηρίζουν ότι ήταν φανταστικό πρόσωπο), ο οποίος παρόλο που έδρασε στην Ανατολή πριν από μισή χιλιετία περίπου, οι μικρές του απλοϊκές αφηγήσεις αν και παράδοξες, έχουν βαθύτερα νοήματα και ακούγονται μέχρι σήμερα.

Στην παραδοσιακή ινδική ιατρική έδιναν στο ψυχικά βασανισμένο άτομο ένα παραμύθι που μορφοποιούσε το πρόβλημα του, ώστε να καταλάβει που έχει χάσει το δρόμο του, γιατί υποφέρει, και έτσι να βρει το «κλειδί» και να «ξεκλειδώσει» τα συναισθήματα του φόβου, του θυμού, της αγωνίας ή της θλίψης του, και να συνεχίσει τη ζωή του. Δεν του έδιναν συμβουλές, ούτε του εξηγούσαν το παραμύθι, δεν το ερμήνευαν. Ο ασθενής έβρισκε αυτό που ζητούσε ο ίδιος μέσα σε μια λέξη, ή σε μία πράξη. Έδινε το δικό του νόημα και σε καμιά περίπτωση δεν ακολουθούσε ένα επιβεβλημένο πρότυπο συμπεριφοράς.

Στην Αφρική, η αφήγηση των ιστοριών γινόταν μέσα σε κλειστό χώρο και ποτέ στην ύπαιθρο, επειδή υπήρχε ο φόβος ότι θα τις ακούσουν τα πνεύματα και θα τις ζωντανέψουν. Το μαγικό στοιχείο είναι η βάση των παραμυθιών στην Αφρικανική ήπειρο. Άλλωστε η μαγεία στην Αφρική συνδέεται με την θεραπεία. Βλέπουμε λοιπόν πως η παράδοση και η πολιτιστική ταυτότητα των λαών είναι άμεσα συνδεδεμένες με την αφήγηση.

Η μετά-βιομηχανική εποχή κατήργησε τα νυχτέρια όπου γίνονταν αφηγήσεις, κατήργησε τους παραμυθάδες και τις συγκεντρώσεις γύρω από την γιαγιά. Παρόλο αυτά κάτι επιζεί ακόμα από την ενέργεια και το πνεύμα των παραμυθιών. Καθώς μεγαλώνουμε μας αγγίζουν διαφορετικά ή μας μιλούν με μια άλλη φωνή, εσωτερική. Ο θρησκειολόγος  Mircea Eliade (1963) γράφει: «Το παραμύθι επαναλαμβάνει και προεκτείνει ‘‘τη μύηση’’ στο επίπεδο του φανταστικού. Αν αποτελεί διασκέδαση ή φυγή, αυτό συμβαίνει μόνο για την τετριμμένη συνείδηση και κυρίως για τη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου. Στο βάθος της ψυχής, τα σενάρια της μύησης διατηρούν τη βαρύτητα τους και εξακολουθούν να μεταδίδουν το μήνυμά τους, να προκαλούν μεταλλάξεις. Χωρίς να το συνειδητοποίει, και ενώ νομίζει ότι διασκεδάζει ή αποδρά, ο άνθρωπος των σύγχρονων κοινωνιών εξακολουθεί να επωφελείται από αυτή την φανταστική μύηση που προσφέρουν τα παραμύθια»

Στο βιβλίο του Η δύναμη των παραμυθιών ο Ζορζ Ζαν γράφει «η δύναμη όλων των παραμυθιών, όπως και όλων των αφηγήσεων και ποιοτικών μυθιστορημάτων, είναι να παρασύρει τον καθένα μας να διαβάσει τον ίδιο του τον εαυτό, δηλαδή να επινοήσει ο ίδιος τη ζωή του.» Η θεραπευτική αξία για τον καθένα βρίσκεται στην προσπάθεια να «διαβάσει» το νόημα του παραμυθιού αναλογιζόμενος τι υπαινίσσεται η ιστορία για τον ίδιο και τις εσωτερικές του συγκρούσεις, αυτή τη στιγμή της ζωής του.

Τα παραμύθια όλων των εποχών και όλων των πολιτισμών μεταφέρουν ένα πανανθρώπινο μήνυμα. Ότι ο αγώνας εναντίον των δυσκολιών στη ζωή είναι αναπόφευκτος, είναι ένα μέρος τις ζωής των ανθρώπων που έχουν όνειρα, που ελπίζουν και εξελίσσονται. Οι δοκιμασίες είναι κομμάτι τις ανθρώπινης ύπαρξης που προσπαθεί, άλλοτε να επιβιώσει (η Χιονάτη), άλλοτε να επιτύχει(ο Παπουτσωμένος Γάτος) και άλλοτε να αγαπήσει (ο Βάτραχος Πρίγκιπας).

Το παραμύθι μεταφέρει την ελπίδα, την πίστη και την ανατροπή. Δεν απαιτεί τίποτα από τον ακροατή, αντίθετα  αφήνει σε εκείνον να αποφασίσει αν θα εφαρμόσει στην ζωή του κάτι ή απλώς θα απολαύσει τα φανταστικά γεγονότα. Ακόμα όμως και η απόλαυση είναι ένα ισχυρό φάρμακο για την ψυχική ταλαιπωρία. Αξίζει τέλος να αναφέρουμε ότι την ετυμολογία της λέξης παραμύθι, βρίσκουμε και την λέξη παρηγοριά.

            Η διαδικασία της αφήγησης στηρίζεται σε μια τριαδική σχέση που μοιάζει με ισόπλευρο τρίγωνο. Οι πλευρές του αντιστοιχούν στον αφηγητή, στον ακροατή και στο αφήγημα. Για τον θεραπευτή έγκειται στον τρόπο που εκείνος μπορεί να την χρησιμοποιήσει, δηλαδή αν θα επιτρέψει στον εαυτό του να γίνει αφηγητής. Ο αφηγητής-θεραπευτής είναι ο οδηγός σε ένα ταξίδι εξερεύνησης. Και ξεκινώντας αυτό το ταξίδι χρειάζεται και ο αφηγητής να φροντίσει την δική του θέση, καθώς σε μια βιωματική προσέγγιση και ο θεραπευτής με κάποιο τρόπο εμπλέκεται συναισθηματικά. Γι’ αυτό είναι αναγκαίο να έχει διαβάσει καλά την ιστορία που θα επιλέξει. Είναι σημαντικό να έχει δημιουργηθεί κλίμα γνήσιας εμπιστοσύνης, ώστε να εισχωρήσουν αφηγητής και ακροατής με ασφάλεια στον φανταστικό κόσμο και να επιστρέψουν με ασφάλεια στον πραγματικό. Το πιο σημαντικό όμως είναι ο αφηγητής-θεραπευτής να επιλέξει μία ιστορία που δε θα είναι «η δική του». Στην συνέχεια είναι σημαντικό ο θεραπευτής να δώσει χώρο στην εξερεύνηση των συμβολισμών που προέκυψαν. Όπως τα όνειρα έτσι και οι μύθοι και τα παραμύθια είναι εσωτερικές διεργασίες προσωπικές που στηρίζονται στον συμβολισμό και αυτό που μπορεί να κάνει ο θεραπευτής είναι να παρατηρήσει τους συμβολισμούς των πελατών του και να τους βοηθήσει να τους εξερευνήσουν ή να τους βοηθήσει να δημιουργήσουν τους δικούς συμβολισμούς.

Σε αυτό το σημείο θα δανειστώ τα λόγια του συγγραφέα και ψυχοθεραπευτή Χόρχε Μπουκάι από το βιβλίο του Να σου πω μία ιστορία «…ο μόνος τρόπος να κατανοήσεις ένα συμβάν χωρίς να το ζήσεις άμεσα, είναι μέσω μιας εσωτερικής συμβολικής αναπαράστασης του γεγονότος…Ένας μύθος, ένα παραμύθι ή ένα ανέκδοτο μπορεί να αποτυπωθεί στην μνήμη εκατό φορές πιο ανεξίτηλα από χίλιες θεωρητικές εξηγήσεις, ψυχαναλυτικές ερμηνείες ή επιχειρήματα.» και συνεχίζει στον επίλογό του…  «Αυτές οι ιστορίες γράφτηκαν μόνο για να σημαδέψουν ένα σημείο ή ένα δρόμο. Η δουλειά της ανασκαφής μέσα σε κάθε ιστορία, για να βρεθεί το διαμάντι που κρύβεται…είναι υπόθεση του καθενός.»

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία στροφή του ανθρώπου στον εσωτερικό του εαυτό. Η κατάθλιψη ή η μοναξιά δεν είναι οι μόνοι λόγοι. Η πνευματική καλλιέργεια, η αναζήτηση του προσωπικού νοήματος της ζωής, αλλά και η ανάγκη να γνωρίσουμε τον αληθινό εαυτό μας, μας οδηγούν στην ενδοσκόπηση. Ταυτόχρονα ανακαλύπτουμε την ευθύνη του εαυτού μας για τα καλά και για τα δύσκολα.

Θα κλείσω κάνοντας μία ευχή «τα παραμύθια ας ζωντανέψουν στις ζωές όλων μας» Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει ανάγκη τη τέχνη, τη ποιητική ανατροπή και τη φαντασία για να επιζήσει. Και όπως άκουσα κάποτε….

           

Αυτή είναι η ιστορία που είχα να σας πω, κι είτε είναι γλυκιά είτε όχι

πάρτε ένα κομμάτι της μαζί σας, κι αφήστε ένα άλλο να γυρίσει σ’ εμένα…

 

 

                                                     

 

 

 

 

CategoryUncategorized

© Copyright 2017, Δήμητρα Ζιώγα, Ψυχολόγος Θεσσαλονίκη
All Rights Reserved | Power by Κατασκευή Ιστοσελίδων - Χρυσός Οδηγός

Για ραντεβού καλέστε μας στο +30 6947 264 936